brandpunt+
brandpunt+

De referendumwet is dom en gevaarlijk, zegt oud-Ombudsman

Door Laura Klompenhouwer - in Brandpunt+

De referendumwet die sinds 2015 van kracht is in Nederland zit dom in elkaar en is in de huidige vorm gevaarlijk. Dat zegt oud-Ombudsman en huidig lid van de Europese Rekenkamer Alex Brenninkmeijer in een interview met Reporter2021.

De wet, die het referendum over het associatieakkoord met Oekraïne mogelijk maakte, moet daarom zo snel mogelijk worden aangepast. Een Nexit-referendum ziet hij niet gebeuren.

De wet laat referenda ontsporen "doordat de inhoudelijke vraag gekoppeld is aan de opkomstvraag," vindt Brenninkmeijer, die ook hoogleraar Institutionele aspecten van de rechtsstaat is aan de Universiteit Utrecht. Daarmee doelt Brenninkmeijer op de opkomstdrempel van dertig procent die verbonden is aan de geldigheid van de uitslag. "Dat betekent dat mensen die voor iets zijn, twee opties hebben: stemmen of wegblijven. Daarmee is het gewoon fake."

Opkomstdrempel

"Het is zo’n domme fout dat de wet direct zou moeten worden aangepast,' zegt Brenninkmeijer. 'Direct na het Oekraine-referendum had duidelijk moeten zijn: wat hier gebeurd is, is te gek voor woorden."

De opkomst tijdens het Oekraïne-referendum op 6 april vorig jaar was 32 procent, net boven de opkomstdrempel. 61 procent van degenen die op kwamen dagen stemde tegen het associatieverdrag, tegen 38 procent die voor stemde. In een rapport van de Stichting KiezersOnderzoek Nederland stond afgelopen najaar dat de strategische thuisblijver amper het verschil had gemaakt, als die wel was komen opdagen. Zonder de strategische niet-stemmers was de stemverhouding blijkens het onderzoek ongeveer 43 procent (voor) versus 57 procent (tegen) geweest. Wat de invloed van de opkomstdrempel echt is geweest, is achteraf lastig vast te stellen.

Modderen

Brenninkmeijer vindt het, gezien de fouten in wet, niet raar dat het kabinet geen opvolging heeft gegeven aan het ‘nee’ in april. 'Een redelijk denkend mens kan met de uitkomst van het Oekraine-referendum niks.' Hij vervolgt: "De situatie na het referendum was constitutioneel gezien en in de Europese context chaos. En hoe vind je een uitweg uit de chaos? Dat is gewoon modderen. Bedenk maar wat."

Niet dat Brenninkmeijer tegen referenda is. "In Luxemburg worden referenda gehouden. Daar is niets mis mee." Maar je moet bij een referendum ook ervaring opdoen met wat voor soort vragen dat je kunt voorleggen, vindt Brenninkmeijer. "Als ik kijk naar Luxemburg: daar leggen ze hele praktische vragen voor en dat werkt dan ook."

Bliksemschicht

Een referendum over een Nexit, een Nederlandse uittrededing uit de Europese Unie of de euro, ziet Brenninkmeijer ook niet gebeuren. 'Dat is onzin. Het gaat om het opzeggen van een verdrag. Dat kan geen voorwerp zijn van een referendum. Het kan bijdragen aan vertrouwen, wanneer we een meerjarige referendumtraditie weten op te bouwen. Maar een bliksemschicht met een keer een gigantisch referendum over iets; volgens mij werkt dat niet,’ aldus Brenninkmeijer. 

Voor ons dossier 'Nexit of niet’ onderzoeken we hoe dicht bij een Nederlandse uittreding uit de Europese Unie we zijn. Sommige politieke partijen willen dat via een referendum bereiken. Daarom onderzoeken we ook het Oekraïne-referendum en of we daar lessen uit kunnen leren. Volgende maand verschijnt daarover een speciale podcastreeks. Morgen zal Alexander Brenninkmeijer te gast zijn in het radioprogramma De Ochtend (KRO-NCRV), om 09:30 uur op NPO Radio 1