brandpunt
brandpunt

Deze filosofen twijfelen of we wel weten wat natuur is

Door Tom Kiel - in Brandpunt

Het natuurgebied Bialowieza in Polen is het laatst overgebleven ‘oerbos’ van Europa. De mens heeft nauwelijks invloed op wat er in dat bos gebeurt. Maar heeft de mens niet juist invloed op alles wat er gebeurt op aarde? En wat moeten we met die macht?

Lees ook: deze dieren maken de dienst uit in het oerbos van Polen

Het bos in Polen wordt bedreigd door een klein kevertje: de letterzetter. De regering wil die ‘keverplaag’ naar eigen zeggen tegengaan door 34.000 hectare bos te kappen. Een draconische maatregel, vinden actievoerders. Bovendien is het onnodig, want het bos zou zichzelf uiteindelijk wapenen tegen de kevers.

We bellen met twee filosofen aan de universiteit van Wageningen. Buitengewoon hoogleraar ecologie, filosofie en natuurherstel, Matthijs Schouten, en zijn collega Bernice Bovenkerk, die werkt als universitair docent milieufilosofie, discussiëren over de vraag of we de ‘natuur’ niet gewoon zijn gang moeten laten gaan.

Wat is natuur?

S: “Je moet je allereerst beseffen dat natuur een concept is. Wat we daaronder verstaan is dus relatief. Bovendien is het cultureel bepaald. In het westen verstaan we onder natuur doorgaans dat wat niet door de mens is beïnvloed. Maar als je hetzelfde vraagt aan een Aboriginal, of iemand uit China, dan word je raar aangekeken. Zij zien zichzelf namelijk als onderdeel van de natuur. We zijn er onlosmakelijk mee verbonden. Het Chinese woord voor ‘natuur’ bestaat dan ook uit drie karakters die afzonderlijk van elkaar ‘hemel, mens en aarde’ betekenen.

Als ik college geef, dan begin ik eigenlijk altijd met deze vraag. ‘Wat is natuur nu eigenlijk?’ Pas twee dagen later kunnen we dan eindelijk verder gaan, want er zijn zoveel verschillende dingen die je onder natuur kunt verstaan.

Toch is er een definitie van natuur die ecologen wel eens gebruiken, en die heel bruikbaar blijkt te zijn. Die definitie is: ‘een gebied, al dan niet beïnvloed door de mens, waarin het merendeel van de plant- en diersoorten zelfstandig is gekomen.’”

B: “Je kunt ontzettend lang discussiëren over wat precies de definitie van natuur is. Je zou ook kunnen redeneren dat er allang geen natuur meer bestaat, omdat de mens vanwege klimaatverandering overal invloed op heeft. Tegelijkertijd lijken we allemaal een soort gevoel te hebben bij wat ‘natuur’ zou moeten zijn. Een stadspark is geen natuur. Maar het is wel ‘natuurlijker’ dan een parkeerplaats of een winkelcentrum. Ik denk dat je het begrip ‘natuur’ daarom als een gradueel iets kunt zien. Sommige dingen zijn meer natuurlijk dan andere dingen.

Denk bijvoorbeeld aan een ‘oeros’. Dat dier is ontstaan door interne doelen: het beest wilde overleven door te eten en zich voort te planten, en uiteindelijk heeft evolutie bepaald hoe de diersoort eruit ziet. Dat is heel anders dan koeien die door boeren gehouden worden. Mensen bepalen wat koeien eten, en hoe ze zich voortplanten. Daardoor hebben we beïnvloed hoe die koe eruit is gaan zien. Je zou dus kunnen zeggen dat die oeros ‘natuurlijker’ is dan een melkkoe.”

Wat is een oerbos eigenlijk?

S: “Vrijwel alle huidige bossen in Europa zijn op enig punt na de laatste ijstijd aangeplant of zeer sterk veranderd door de mens. Het natuurgebied Bialowieza in Polen is een van de laatst overgebleven zeer oude bossen is dat niet door mensen is aangeplant.

Ecologen maken soms onderscheid tussen natuurlijke ecosystemen en half-natuurlijke ecosystemen. Daarbij zijn half-natuurlijke ecosystemen gebieden die, onbedoeld, onder invloed van de mens zijn ontstaan. De heide in Drenthe is daar een goed voorbeeld van. Die is zo geworden doordat mensen bossen kapten en schapen gingen houden. Maar het was echt niet de bedoeling om daarmee heide-natuurgebied te creëren. Toch is dat zo gelopen, en nu is er een enorme biodiversiteit op de heide.

In die zin is Bialowieza een natuurlijk ecosysteem. Het is niet ontstaan door menselijk handelen. Zo’n bos zou je ‘oerbos’ kunnen noemen.”

Heeft de mens dan overal invloed op?

B: “We leven in het antropoceen: het tijdperk waarin de mens zó alomvertegenwoordigd is, dat je de mensheid zelf als een geofysische kracht kan beschouwen. Met andere woorden, we hebben met zijn allen net zoveel impact op de planeet als gewone natuurkrachten zoals de zwaartekracht of weersystemen.

Maar het begrip ‘antropoceen’ is een beladen term die je kunt misbruiken voor eigen doeleinden. Eco-modernisten zien de mens als een soort ‘god species’, die alles kan bepalen wat er gebeurt op de planeet. We zouden onze macht zo kunnen inzetten om goede dingen te creëren, zoals nieuwe natuur.

Ik denk dat eco-modernisten overdrijven. De mens heeft ontzettend veel invloed op ecosystemen. Maar een groot deel van onze invloed is onbedoeld. We hebben door klimaatverandering juist minder greep op de natuur. Denk maar aan oogsten die mislukken vanwege lange perioden van droogte.”

Hoe haal je waarde uit natuur?

B: “Er zijn verschillende manieren waarop je de waarde van natuur kunt bekijken. Allereerst is er de economische waarde, bijvoorbeeld in de vorm van toerisme. We halen waarde uit de natuur in de vorm van schoon drinkwater, of misschien door hout te winnen. Maar natuur heeft ook een recreatieve waarde, we vinden het fijn om af en toe in het bos rond te kunnen lopen. Je zou ook een spirituele waarde aan natuur kunnen verbinden op momenten dat je je verbonden voelt met de levende wezens om ons heen.

Maar discussies over wat natuur is, en hoeveel waarde die natuur heeft voor de mens gaan meestal over ons eigen wereldbeeld. Wat is onze plaats in de natuur, moet je jezelf afvragen. En is het niet juist mooi om de natuur te zien ontwikkelen? In die zin heeft natuur een waarde op zichzelf: het mag er zijn."

S: “Ik denk dat we onszelf wel heel erg in het middelpunt plaatsen. Er zijn in Europa nog maar weinig plekken die je min of meer oorspronkelijk kunt noemen, en die hebben internationale waarde. Polen heeft toevallig een van de laatst overgebleven oerbossen. Daarvan moet je dan zeggen ‘nou, die laten we liggen.’ Datzelfde geldt voor andere landen. In Ierland ligt een van de laatst overgebleven hoogveengebieden in westelijk Europa, die moeten de Ieren ook in stand houden. Op dezelfde manier heeft Nederland een van de meest omvangrijke duingebieden, en doen we van alles om de grutto in ons land te behouden. Je moet gewoon je internationale verantwoordelijkheid daarvoor nemen.

Vergelijk het maar eens met de nachtwacht van Rembrandt. Je zou kunnen zeggen ‘dat schilderij heeft een bepaalde economische waarde.’ Als je het schilderij in allerlei kleine stukjes snijdt en die stukjes verkoopt, kan je daar een flinke som geld mee verdienen. Maar dat doen we niet, omdat we vinden dat het schilderij internationale culturele waarde heeft. Met natuur is het net zo.”

Moeten we natuur beheren, of juist niet?

S: “Er is geen plek op aarde waar we geen invloed op hebben. Grofweg zijn er dan twee reacties. Het ene kamp vindt dat we de kleine beetjes natuur die nog over zijn hebben moeten beschermen. We moet er een hek omheen zetten en er niet meer aankomen, kortgezegd. Het andere kamp bestaat uit de eco-modernisten. Die mensen vinden dat mens en natuur zoveel mogelijk moeten samenwerken, waarbij mens en dier elkaar ondersteunen.

Ik denk dat de mens zichzelf heel erg centraal stelt. We willen de natuur naar onze eigen hand zetten, en het liefst zo snel mogelijk. Waar we volgens mij naartoe moeten werken, is dat we zoveel in mogelijk gebieden de natuur eigen ruimte bieden om zichzelf aan veranderende omstandigheden aan te passen. Als we echt de biodiversiteit in stand willen houden, dan moeten we tevens de natuur meer de menselijke wereld binnen laten komen. Cultuur en natuur moeten veel meer met elkaar verbonden worden. Dat kan bijvoorbeeld door plantsoenen in te gaan richten waar zoveel mogelijk wilde plant- en diersoorten zichzelf kunnen redden.

B: “Ik denk dat een houding van bescheidenheid wel op zijn plaats is. Je kunt zoals de eco-modernisten zeggen dat we de ‘god species’ zijn en dat we gewoon alles zelf moeten bepalen. Maar ik denk dat juist omdat we het antropoceen hebben veroorzaakt, we onze verantwoordelijkheid moeten nemen. Hoe je dat doet is natuurlijk een moeilijke vraag. Maar we zouden wel ons best moeten doen om de natuur een plaats te geven.”