brandpunt
brandpunt

Hoe je moet reageren als iemand vertelt over seksueel misbruik

Door Tom Kiel - in Brandpunt

De reactie van andere mensen op onthullingen van seksueel misbruik is een belangrijke voorspeller voor de mate waarin slachtoffers herstellen na het misbruik. Iva Bicanic, klinisch psychologe en hoofd van het Landelijk Psychotraumacentrum & Centrum Seksueel Geweld, legt uit hoe je het beste reageert.

Wat zijn de gevolgen van seksueel misbruik?

“Bijna de helft van de slachtoffers van seksueel geweld kampt met psychische problemen zoals een Posttraumatische Stressstoornis (PTSS). Daardoor denk je bijvoorbeeld steeds terug aan het misbruik, terwijl je dat eigenlijk niet wil. Veel mensen gaan daardoor negatieve gedachten over zichzelf vormen. Ze geven zichzelf de schuld van het misbruik, of ze schamen zichzelf ervoor. 

Slachtoffers geven zichzelf de schuld van het misbruik, of ze schamen zichzelf ervoor
Iva Bicanic

Daarbij daalt het vertrouwen in andere mensen. Slachtoffers worden angstig en waakzaam, alsof het misbruik op elk moment opnieuw kan plaatsvinden. De gevolgen zijn met name merkbaar bij intieme relaties. Het is moeilijk om de partner te vertrouwen. Soms raken slachtoffers de zin of het plezier in seks volledig kwijt.”

Waarom is de reactie van anderen zo belangrijk?

“De reactie van andere mensen is een belangrijke voorspeller voor de mate waarin mensen herstellen van seksueel misbruik. Maar het tegenovergestelde is ook waar: als er niet goed wordt gereageerd, kan dat juist schadelijk zijn voor het slachtoffer. Dat is bijvoorbeeld het geval als de ‘ontvanger’ van de boodschap niks zegt, of snel van onderwerp verandert om het gesprek te ontlopen.

Als er niet goed wordt gereageerd, kan dat juist schadelijk zijn voor het slachtoffer
Iva Bicanic

Als het misbruik binnen een gezinssituatie plaatsvindt, ontstaan er soms enorme ruzies. De ene helft van de familie gelooft het slachtoffer, maar andere familieleden niet. Het komt wel eens voor dat een familie daardoor volledig uit elkaar wordt gescheurd. Zoiets is natuurlijk verschrikkelijk voor mensen die misbruikt zijn, en het draagt bij aan het idee dat hen iets te verwijten valt: dat ze zelf schuldig zijn aan het misbruik. Dat noemen we ook wel ‘victim blaming’.”

Hoe reageer je dan het beste?

“De meeste mensen die seksueel misbruikt zijn komen niet met hun verhaal naar buiten. De mensen die dat wel besluiten te doen, willen natuurlijk een steunende reactie. Ze willen helemaal niet als slachtoffer gezien worden. Ze zijn ook vaak bang dat de omgeving hen anders gaat behandelen, dat daardoor relaties of vriendschappen beschadigd raken.

Ze willen helemaal niet als slachtoffer gezien worden
Iva Bicanic

Het enige dat mensen die vertellen over misbruik willen, is steun krijgen en geloofd worden. De juiste reactie is eigenlijk heel simpel. Zeg gewoon: ‘wat naar voor je!’ Of ‘wat vervelend dat dat jou is overkomen.’ Een fijne reactie kan ook zijn: ‘Wat bijzonder dat je dit aan mij toevertrouwt!’ Verder is het een goed plan om te vragen wat je voor die persoon kunt doen of betekenen.”

Moet je vragen of iemand misbruikt is, of juist niet?

“Daar verschillen de meningen nogal over. Ik heb op mijn Twitterprofiel een poll gehouden onder mijn volgers: ‘naar aanleiding van de #metoo-actie heb ik tenminste één persoon face-to-face gevraagd of hij/zij zelf ervaring heeft met seksueel misbruik.’ Bijna eenderde van de ruim 700 stemmers reageerde daar ‘ja’ op.

Onder die poll kwamen er allerlei gesprekken die ik interessant vond. Sommige mensen vonden het ‘not done’ om rechtstreeks te vragen of iemand misbruikt is. Iemand zei bijvoorbeeld ‘dat zou ik nooit vragen! Lijkt me heel ongepast.’ Iemand anders had juist aan meerdere mensen gevraagd of ze wel eens misbruikt of aangerand waren. ‘Dat waren hartverwarmende gesprekken’, zei die persoon.

Ik denk dat het heel goed is als mensen elkaar bevragen over ervaringen met seksueel geweld binnen een vriendschap, of een veilige relatie. Maar dan moet er ook ruimte zijn voor het antwoord. Je moet in zo’n geval wel klaarstaan om die persoon steun te geven. Ik denk dat het goed is om een open vraag te stellen. Bijvoorbeeld: ‘welke ervaring heb jij met seksueel geweld?’”

Is de #metoo een goede trend?

“Ik denk dat het helpt om misbruik te onthullen, zolang je ook een helpende reactie krijgt. Als je na zo’n moeilijk onthulling beschuldigd wordt, bijvoorbeeld dat je het zelf hebt uitgelokt, dan is dat natuurlijk niet fijn.

We moeten niet vergeten dat ook mannen of jongens wel eens misbruikt worden
Iva Bicanic

Het is niet zo dat het beter gaat met mensen die openlijk verteld hebben over hun misbruik. Mensen die durven te vertellen over misbruik zijn ook niet per se sterker of dapperder dan mensen die er niks over zeggen. Het kan juist heel sterk zijn om niks te zeggen en door te gaan met een normaal leven.

Verder denk ik dat het belangrijk is om te beseffen dat seksueel misbruik of aanranding in alle lagen van de bevolking voorkomt. Tijdens de #metoo-actie zijn vooral blanke vrouwen naar voren gekomen met hun verhaal over misbruik. Dat is heel goed en sterk van ze. Maar we moeten niet vergeten dat ook mannen of jongens wel eens misbruikt worden. Of homo’s bijvoorbeeld, slachtoffers uit de Marokkaanse gemeenschap, noem maar op. Zo zijn er tientallen doelgroepen waarin misbruik voorkomt, en in die groepen kan #metoo ook helpen taboes te doorbreken.”

Bekijk ook het gastcollege van Iva Bicanic bij De Universiteit van Nederland: