brandpunt
brandpunt

Zo vernietigt klimaatverandering Nederlands cultureel erfgoed

Door Joost van Wijk - in Brandpunt

Afbrekende gletsjers: dat beeld van klimaatverandering kennen we. Maar dat de opwarming van de aarde ook gevolgen heeft voor Nederlands cultureel erfgoed, dat is minder bekend.

“Ik vond hem ongeveer zes jaar geleden. Hier, vlakbij de klif. Een grafkist van een Nederlandse walvisvaarder. Je ziet de kist schuin de aarde uit komen.” Maarten Loonen is bioloog en poolonderzoeker en woont al ruim 28 zomers op Spitsbergen. Hij laat ons zien welk concreet effect klimaatverandering heeft op ons culturele erfgoed. 
 

De kenmerkende klompen van poolbioloog Maarten Loonen, op de plek waar een grafkist is gevonden.
De kenmerkende klompen van poolbioloog Maarten Loonen, op de plek waar een grafkist is gevonden.

Erfgoed verdwijnt

Maarten legt uit hoe het komt dat hij destijds op een grafkist stuitte: “Omdat de permanent bevroren grond – de permafrost – ontdooit, worden de kisten langzaam naar het oppervlak geduwd. Het is een proces dat jaren duurt. Maar we zijn nu op een punt gekomen dat de kisten écht aan de oppervlakte komen." Dat is problematisch; de kisten kunnen in zee verdwijnen of wegrotten.

Ook spoelt de zee steeds meer van de kustlijn weg, stelt Maarten, omdat het niet meer een keiharde laag ijs is. "De meeste walvisvaarders liggen dicht bij de zee begraven en verdwijnen daarom in zee." Als ze dus niet door poolbiologen als Maarten toevallig worden ontdekt.

Als we de kisten nu niet opgraven, wordt alles vernietigd door klimaatopwarming
Lise Loktu, Noorse archeologe

Een stukje geschiedenis

Spitsbergen wordt eind zestiende eeuw ontdekt wanneer de Nederlandse zeevaarder Willem Barentsz, onderweg naar Nova Zembla, op zoek gaat naar een noordelijke route naar Oost-Azië. In de zeventiende eeuw worden de fjorden en zeeën van de eilandengroep het jachtterrein van met name Nederlandse walvisjagers. De Nederlandse Noordsche Compagnie heeft in diezelfde periode, tot 1660, gedurende het vangstseizoen traankokerijen op de voormalige nederzetting Smeerenburg. Er worden pogingen gedaan om de nederzetting permanent te bewonen, maar overwinteren is simpelweg te zwaar.

Eind twintigste eeuw wordt er voor het eerst archeologisch onderzoek gedaan op Smeerenburg. Omdat de graven in een soort permanente vrieskist liggen, zijn ze praktisch ongeschonden. Er zijn nagenoeg geheel in tact gelaten jasjes, hoeden en andere kleding gevonden, die ons veel informatie geven over die specifieke tijd.

Het opgraven van de kisten moet snel en efficiënt gebeuren.
Het opgraven van de kisten moet snel en efficiënt gebeuren.

Noodopgraving

Vorig jaar is er opnieuw onderzoek gedaan naar de staat van de graven. Net als Maarten Loonen kon de Noorse archeologe Lise Loktu toen niet anders dan geschokt reageren. Loktu: “Door de opwarming van het klimaat liggen de graven niet meer veilig in de permafrost en rotten ze weg. Ook zijn inmiddels al twintig tot dertig graven weggespoeld door de zee.”

Noorse archeologe Lise Loktu aan het werk om Nederlands cultureel erfgoed te redden.
Noorse archeologe Lise Loktu aan het werk om Nederlands cultureel erfgoed te redden.

Lise Loktu zette zo snel mogelijk een noodopgraving op, om nog enkele graven te redden. De operatie is met helikopters en een enorm onderzoeksschip uitgevoerd.

Loktu: “We hebben een kist uitgegraven die als één van de weinige nog diep in de grond lag. We hopen dat dit graf diep genoeg lag en nog niet is weggerot. Het is voor ons een van de laatste kansen om meer informatie te krijgen uit die tijd. Als we het nu niet doen is alles vernietigd door klimaatopwarming.” 

Een grootscheepse operatie om de graven te redden.
Een grootscheepse operatie om de graven te redden.

Is deze Noorse archeologe er met haar team op tijd bij? We zullen het moeten afwachten. In oktober wordt de kist geopend en weten we of bijzonder Nederlands cultureel erfgoed ons dreigende klimaatprobleem heeft overleefd.