brandpunt
brandpunt

Voor een Joint Strike Fighter kunnen we nu ook naar de Chinees

Door Jos Slats - in Brandpunt

Nederland koopt 37 Joint Strike Fighters van de Amerikaanse vliegtuigbouwer Lockheed en telt daar ruim vijf miljard euro voor neer. De vraag is: hoe exclusief en bijzonder is dat toestel nog? China’s nieuwe Chengdu F-20 (roepnaam Machtige Draak) lijkt verdacht veel op de JSF. Beter goed gejat dan slecht bedacht, weten ze in de volksrepubliek. Peking stuurde een leger hackers af op westerse defensiebedrijven en wist de hand te leggen op tientallen terrabytes aan geheime militaire technologie, inclusief gevoelige informatie over de motor en radarsystemen van de JSF

Leestijd 5 - 10 minuten

Begin oktober maakte het Australische Cyber Security Centre, de digitale waakhond van down under, wereldkundig dat een defensiebedrijf slachtoffer was geworden van (vermoedelijk Chinese) cyberspionage. Hackers wisten ruim 30 gigabytes aan vertrouwelijke documentatie in bezit te krijgen met onder meer informatie over de deelname van Australië aan het JSF-project, het meest kostbare wapenprogramma ooit. De digitale inbraak is schoorvoetend bevestigd door het Amerikaanse ministerie van Defensie. Het was niet voor het eerst dat het Pentagon moest toegeven dat de vijand zich heeft ingegraven in de computernetwerken van de defensie-industrie.

Zoek de verschillen...

 

De Joint Strike Fighter F-35 Lightning II (links) en de Chengdu F-20, made in China
De Joint Strike Fighter F-35 Lightning II (links) en de Chengdu F-20, made in China

Vorig jaar bekende een Chinese zakenman tegenover de openbaar aanklager in Californië schuld aan het doorsluizen van gehackte defensiegeheimen naar China. Su Bin woonde in Canada en was eigenaar van een luchtvaarttechnologiebedrijf in Peking. Hij werkte samen met twee niet geïdentificeerde cyberspionnen die volgens de FBI verbonden zijn aan een Chinese inlichtingendienst.

De Chinese zakenman Su Bin
De Chinese zakenman Su Bin

De agenten stuurden Su Bin overzichten (file directories) uit gehackte computersystemen van Amerikaanse en Europese defensiebedrijven. Su Bin adviseerde de agenten vervolgens welke dossiers van belang waren. Zo kreeg China 630.000 computerbestanden van Boeing in handen over het militaire transportvliegtuig C-17. Op aanwijzen van Su Bin werd ook gevoelige informatie over de JSF gestolen, waaronder een testvluchtplan. In het berichtenverkeer tussen de zakenman en de hackers vond de politie een e-mail, waarin stond dat de gehackte informatie China in staat stelde om snel op het technologisch niveau van de VS te komen. "We kunnen met gemak op de schouders van de reus gaan staan," pochten de cyberspionnen.

Eerder bracht klokkenluider Edward Snowden de Amerikaanse autoriteiten ernstig in verlegenheid toen hij een top secret presentatie van het Bureau Nationale Veiligheid (NSA) in de openbaarheid bracht, waaruit bleek dat cyberspionnen een paar bibliotheken vol (50 terrabytes) aan militaire geheimen hebben weggesluisd. Het gaat onder meer om gedetailleerde motorschema's van de JSF en technologie om de uitlaatgassen van het toestel te koelen (belangrijk om het toestel onzichtbaar te maken voor radarsystemen die warmte detecteren). Ook wisten de hackers de hand te leggen op gegevens over de radarsystemen aan boord van het gevechtsvliegtuig. De NSA bracht ruim 500 cyber incidenten in kaart, waarbij ten minste 1600 netwerkcomputers waren gecompromitteerd.

Er is geen gerubriceerde informatie ontvreemd. Van ernstige schade is dus geen sprake

Twee jaar geleden vroeg de Tweede Kamer aan de toenmalige minister van Defensie Hennis of zij zich zorgen maakte over het weglekken van JSF technologie naar vijandelijke inlichtingendiensten. Nee, hoor, antwoordde de minister (kennelijk vanuit een parallel universum). Volgens Hennis liep het allemaal wel los met die spionage. "Er is geen gerubriceerde informatie ontvreemd. Van ernstige schade is dus geen sprake." Negatieve berichtgeving over de Joint Strike Fighter wordt door het ministerie van Defenie doorgaans weggezet als fake news.

Ook Nederlandse bedrijven zijn betrokken bij de bouw van de JSF. Zo maakt Fokker Technologies kleppen en deuren voor het toestel en de speciale remhaak die de JSF in staat stelt om veilig te landen op de korte baan van een vliegdekschip. Thales levert radartechnologie. En de Technische Universiteit Delft detacheert talentvolle studenten bij het Amerikaanse projectbureau. Of er JSF geheimen zijn gestolen bij Nederlandse bedrijven en instellingen is niet bekend, maar dat ook hier de defensie-industrie digitaal onder vuur ligt, staat vast.

De inlichtingendiensten hebben in 2016 in Nederland activiteiten van verschillende digitale spionage-campagnes waargenomen. Deze activiteiten waren onder andere gericht (...) op de sectoren lucht- en ruimtevaart

De Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid schrijft het onomwonden in het rapport Cybersecuritybeeld Nederland 2017. "De inlichtingendiensten hebben in 2016 in Nederland activiteiten van verschillende digitale spionage-campagnes waargenomen. Deze activiteiten waren onder andere gericht (...) op de sectoren lucht- en ruimtevaart. De activiteiten varieerden van enkel voorbereidingshandelingen tot het daadwerkelijk exfilteren van vertrouwelijke bedrijfsgegevens."

 

De F-16 van de Koninklijke luchtmacht
De F-16 van de Koninklijke luchtmacht

Spion, het op één na oudste beroep van de wereld

Spionage is van alle tijden. Nu is de JSF een belangrijk doelwit. In de jaren zeventig van de vorige eeuw  - tijdens de koude oorlog -  trok een ander gevechtsvliegtuig de aandacht van de inlichtingendiensten: de F-16.

In 1977 wist de Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD)  - de voorloper van de huidige Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) -  op ingenieuze wijze te voorkomen dat een top secret document over de F-16 in verkeerde handen viel. Op basis van gesprekken met direct betrokkenen, onder wie de inmiddels overleden BVD-agent die de operatie leidde, heeft Brandpunt de volgende reconstructie gemaakt.

Het verhaal begint in 1973 op de Weltjugendspiele in Oost-Berlijn, een festival voor jongeren uit de hele wereld die sympathiseren met het communisme. Er worden bevlogen toespraken gehouden en er is muziek. Propaganda meets Pinkpop, zoiets. Het festival is ook een rijke visvijver voor de rekruteringsagenten van de Stasi, de beruchte geheime dienst van Oost-Duitsland, die op zoek zijn naar jongens en meisjes die ze in het buitenland kunnen inzetten. Ook nu weer hebben de spionnenwervers succes. Drie Nederlandse festivalbezoekers keren terug als geheim agent van de Stasi. Ze weten van elkaar dat ze zijn geworven. Het is de bedoeling dat het drietal een "cel" vormt. Een van de kersverse spionnen is een jonge vrouw met "contacten in de politiek en bij de vakbeweging". Een tweede vrouw moet vooral koerierswerk doen. Agent nummer drie is een man. Hij werkt bij een bank, op de afdeling personeelszaken, waar hij veel sollicitanten ziet. Mochten die worden afgewezen door de bank, dan moet hij hen adviseren om een baan te zoeken bij de Navo, een ministerie of politieke partij. Zo hoopte de Stasi het netwerk in Nederland verder uit te bouwen.

Van Stasi-spion tot dubbelagent

 

Maar de jonge bankmedewerker krijgt last van zijn geweten. Hij neemt contact op met de Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD) en biecht op dat hij voor de Stasi werkt. Hij vertelt ook waarom hij was ingegaan op de avances van de Oost-Duitse inlichtingendienst. Als kind uit een communistisch gezin was hij in de jaren vijftig op school met de nek aangekeken. Op deze manier had hij wraak willen nemen, maar nu heeft hij toch wroeging gekregen. De BVD grijpt deze kans met beide handen aan en biedt de spijtoptant een uitweg: dubbelspion worden. Op die manier kan de dienst de activiteiten van de Stasi in Nederland nauwlettend in de gaten houden. Om zijn geloofwaardigheid in stand te houden, kan de dienst hem zo nu en dan wat onschuldige informatie voor de Stasi toespelen, chicken feed.

In het voorjaar van 1977 meldt de dubbelspion aan de BVD dat een van de vrouwen uit zijn "cel" hem heeft verteld dat ze een fotorolletje met een gevoelig document heeft dat naar Oost-Duitsland moet. De Nederlandse geheime dienst staat dan voor een lastige keuze. Een inval bij de vrouw zou leiden tot de ontmaskering van de dubbelspion. Daarom besluit de BVD het op een andere manier aan te pakken. Ze gaan haar een beetje op de zenuwen werken. Een medewerker van de dienst belt aan bij de woning van de Stasi-spionne en laat doorschemeren dat de BVD op de hoogte is van haar Oost-Duitse contacten. Verder geen woord over fotorolletjes of geheime documenten. Alleen maar een waarschuwingsignaal.

Dat werkt. De vrouw wordt nerveus. Nog diezelfde dag neemt ze contact op met de dubbelspion om te vertellen dat de BVD op de stoep stond en dat ze bang is dat ze terug zullen komen om huiszoeking te doen. En misschien vindt de dienst dan het fotorolletje waarop het vertrouwelijke document staat. De vrouw vraagt de dubbelagent of ze het rolletje voor alle zekerheid tijdelijk bij hem in bewaring kan geven. En dat is precies waarop de BVD had gehoopt.

Op het fotorolletje staat een geheim document over de F-16

 

Als de BVD het door de dubbelagent ontvangen rolletje ontwikkelt, blijken er foto's op te staan van een strikt vertrouwelijk document van het ministerie van Defensie over de F-16, het nieuwste gevechtsvliegtuig van Lockheed waarvan Nederland er ruim 200 in bestelling heeft voor de Koninklijke luchtmacht. Het stuk bevat gedetailleerde, strikt geheime informatie over de F-16 en over toekomstige technische aanpassingen aan het toestel. Kortom, geen document dat in handen mag vallen van een inlichtingendienst aan de andere kant van het IJzeren Gordijn. De pagina's zijn stuk voor stuk gefotografeerd. Ze liggen op een lineoleum vloer met een gemarmerde tekening. Op sommige foto's is de voet van een lamp te zien. Die is er kennelijk naast gezet om de de pagina's te belichten.

fotomontage
fotomontage

Oei! Het spoor leidt rechtstreeks naar de minister van Defensie

 

Van het strikt vertrouwelijke document over de F-16 bestaan maar zes exemplaren. De minister heeft er een, de staatssecretaris, het hoofd materieel van het ministerie en drie kopstukken van de Koninklijke luchtmacht. Elk exemplaar heeft een unieke geheime code die is verwerkt in de tekst. De BVD schakelt de Militaire Inlichtingendienst in om te achterhalen wiens document op het fotorolletje staat. Het spoor leidt naar het exemplaar dat is uitgereikt aan de staatssecretaris van Defensie, Bram Stemerdink (PvdA). Oei! Inmiddels is Stemerdink minister van Defensie. Het zou de toch niet de minister zelf zijn die.....?!

Op verzoek van Brandpunt heeft de nu 81-jarige Stemerdink zijn dagboeken er nog eens op nageslagen. In dit filmpje vertelt hij over zijn confrontatie met de geheime dienst.

Ik heb nog voorgesteld om fractiemedewerkers te gaan verhoren, maar werd teruggefloten door de dienstleiding.

Het was dus minister Henk Vredeling, Stemerdinks voorganger op het ministerie van Defensie, die het maagdelijke F-16 document  van zijn toenmalige staatssecretaris  - in strijd met de regels -  had laten kopiëren om het vertrouwelijk ter inzage te leggen voor leden van de Tweede Kamer. Maar waar zat nou het lek?

BVD-agent Frits Hoekstra heeft zich nog een nacht laten insluiten in het Kamergebouw om uit te vinden waar het document heimelijk was gefotografeerd. "Op de foto's was een gemarmerdere linoleum vloer te zien en de voet van een lamp. Ik ben toen alle fractiekamers langs gegaan om te zien of ik de plaats van handeling zou kunnen terugvinden. Urenlang heb ik vloeren bestudeerd. Zonder succes," vertelde hij kort voor zijn overlijden. "Ik weet nog wel dat ik verbaasd was dat ik overal zo makkelijk binnen kon komen. Alleen de fractiekamer van de CPN, de communistische partij, zat stevig op slot." Een collega van de Militaire Inlichtingendienst deed ook nog kruipend een zoekpoging over de vloeren van het ministerie van Defensie, maar slaagde er evenmin in om de foto-lokatie te achterhalen.

BVD agent Hoekstra had de kwestie graag verder uitgezocht. "Ik heb nog voorgesteld om in Den Haag een paar fractiemedewerkers te gaan verhoren, maar werd teruggefloten door de dienstleiding. Die vond het kennelijk te tricky in verband met de betrokkenheid van Stemerdink en Vredeling."

Ook de dubbelagent werd in de luwte gehouden. Op advies van de BVD vertelde hij de vrouw, die hem het filmrolletje in bewaring had gegeven, dat hij zelf ook knap zenuwachtig was geworden en uit voorzorg het rolletje had vernietigd.