brandpunt
brandpunt

Wat zeg je als ze een gevangene dreigen dood te schieten?

Door Tom Kleijn - in Brandpunt

Tom Kleijn was in Irak om te zien hoe het verder moet nu IS grotendeels verdreven is. Hij raakt verzeild in een gewelddadige situatie die hem voor ingewikkelde journalistieke dilemma's stelt.

De banden knerpen in het zand. De auto’s komen plotseling tot stilstand. Het is zojuist donker geworden. We staan midden in de woestijn. Er wordt hard geschreeuwd. Mannen springen uit de auto’s en onze tolk zegt: ‘ze gaan ze nu vermoorden.’ Ook wij stappen uit. De camera draait, we lopen in het rond en proberen duidelijk te krijgen wat er nu precies gebeurt in die groep silhouetten rond de koplampen van de auto’s. 

Onze tolk zegt: ze gaan ze nu vermoorden!
Tom Kleijn

Er staan zes auto’s, tientallen zwaarbewapende militieleden, twee IS-gevangenen, twee journalisten, een Iraaks-Nederlandse tolk en een cameraman uit Nederland. 

Standrechtelijke executie

Commandant Wahida wil dat ik erbij kom staan. Ik ben ervan overtuigd dat ik getuige ga zijn van een standrechtelijke executie. Ik loop er naartoe, maar zeg tegen onze tolk Ali dat ‘ik er niet bij hoef te zijn.’ Maar zover komt het niet. Iedereen moet de auto’s weer in en we scheuren weg. Het was schijn, waarschijnlijk om de gevangenen nog meer angst aan te jagen.

Het is niet de eerste misdaad waar we die dag getuige van zijn. Eerder zagen we het officiële Iraakse leger de gevangenen overdragen aan de militie van Wahida. Dat is tegen alle geldende regels: een officier die gevangenen geeft aan een militie. ‘Cadeautjes,’ noemde hij ze tegen Wahida. Ze mag er mee doen wat ze wil. En dat terwijl Wahida er bekend om staat dat ze meedogenloos afrekent met gevangen IS-strijders.

Commandant Wahida met haar twee 'cadeautjes'
Commandant Wahida met haar twee 'cadeautjes'

Lastig parket

We staan erbij en kijken ernaar. Wij zijn er om verslag te doen van wat er gebeurt. Wij zijn er niet om de gebeurtenissen te beïnvloeden, en ook niet om de IS-gevangenen te ‘redden’ van wat ze te wachten staat. Dat is niet onze journalistieke taak. Maar het is ook niet de bedoeling dat Wahida onze camera als propagandamiddel gebruikt. Kortom, we zitten in een lastig parket. Verslaggever Piet de Blaauw, cameraman Harry van de Westelaken en ik vragen ons continu af wat we kunnen en mogen doen.

Want we moeten ons aan journalistieke regels houden. Ik zie de twee IS-gevangenen in een hok gegooid worden en hoor hoe hun bewaarders ze beledigingen toesissen. Wahida schreeuwt dat ze hen ‘zo voor de camera afslacht.’ Ze wil dat ik erbij kom staan als ze de IS-gevangenen gaat ondervragen. 

Gevangenen ondervragen

De Conventie van Geneve verbiedt het interviewen van gevangenen. Het heeft ook weinig journalistieke waarde: het zijn mensen onder grote stress, we kunnen niet checken of ze de waarheid spreken en of ze niet alleen maar zeggen wat hun ondervragers willen horen.

Dus stellen wij ze geen vragen. In de montage maken wij hun gezichten onherkenbaar. Vanwege hun privacy en mogelijk die van hun families. We weten tenslotte niet precies waar ze vandaan komen.

Een van de IS-strijders zegt dat hij zestien jaar oud is
Tom Kleijn

De twee gevangenen liggen op de grond, voor mijn voeten. De ruimte staat vol met mannen die woedend toekijken. Ik ken IS-strijders van de eindeloze reeks filmpjes op internet: getrainde mannen in zwarte pakken en bivakmutsen die onbeschrijfelijke wreedheden plegen. Maar wat ik nu zie is toch echt wat anders: aan mijn voeten zitten twee doodsbange jongens. Ze hebben al dagen niet gegeten, zitten onder het stof en zijn sterk vermagerd. Een van hen zegt dat hij zestien is. Meelijwekkend, is mijn eerste gedachte. Maar even later bekennen zij meerdere mensen geëxecuteerd te hebben.

Blijven ze in leven?

Wahida belooft de gevangenen dat ze in leven blijven zolang ze informatie verstrekken over andere IS'ers. Daarna zal ze ze overdragen aan de autoriteiten. Ik vraag haar of ze die garantie over de mannen ook aan mij kan geven. Ze antwoordt kort dat ze aan mij geen verantwoording hoeft af te leggen.

Het is geen poging van ons om de mannen te redden. Ik realiseer me dat onze invloed daarop sowieso klein is. Bovendien weet ik hoe het waarschijnlijk met ze af zal lopen: Wahida heeft Ali, onze tolk, gezegd dat ze de mannen gaat vermoorden. Ali heeft het in het Nederlands aan ons verteld. Maar het is onduidelijk of Wahida weet dat wij dat ook weten. Bovendien zijn wij van onze eigen veiligheid ook nog eens afhankelijk van haar. We zitten in een uitermate instabiel gebied, waar we zonder steun van Wahida een stuk onveiliger zijn.

Lees verder onder de video

De wreedheden duren hier al jaren

Het is een lange reeks afwegingen die in recordtempo voorbijkomt terwijl zich dit allemaal afspeelt. Wij zijn er nu toevallig, maar wat hier gebeurt, gebeurt al jaren in dit conflict. Wreedheden en schendingen van alle conventies en mensenrechten. Door alle partijen, aan alle kanten.

Iemand die na jaren van onbeschrijfelijke gruwelijkheden wraak neemt op de mensen die haar halve familie vermoordden, haar huis opbliezen en zes keer een aanslag op haar leven pleegden? Je zou er begrip voor op kunnen brengen. 

Toch vragen we Wahida of ze zich realiseert dat veel mensen in het Westen haar aanpak schokkend zullen vinden. Haar antwoord is duidelijk: in Nederland komt de brandweer als er een hond in een put is gevallen. Als een kind ziek is, staat alles stil. In de wereld van Wahida werden kinderen van vijf jaar oud vermoord en gemarteld. Dus waar heb je het over.

Later horen we dat ze een dag na ons vertrek zijn doodgeschoten.
Tom Kleijn

Als Wahida de mannen meteen in de woestijn had willen executeren, dan had ze dat gedaan. Camera of niet. Toch besloot ze –waarschijnlijk door onze aanwezigheid- om de mannen mee te nemen, te verhoren en een ‘deal’ met ze te sluiten. Later horen we dat ze een dag na ons  vertrek zijn doodgeschoten.

Wij weten te weinig over de twee IS-gevangenen en hun misdaden. Wij kunnen nauwelijks een voorstelling maken van wat Wahida en haar dorp hebben meegemaakt onder IS. De Westerse normen, waarden en conventies gelden niet in Irak. Het is toegestaan om een tegenstander te doden in de strijd. Maar weerloze gevangenen doodschieten is een universele oorlogsmisdaad waar Wahida mogelijk ooit terecht voor zal moeten staan. Maar voor haar geldt: oog om oog, tand om tand. Met medewerking van het leger en de officiele autoriteiten.

En wij? Wij stonden erbij en keken er naar. We stelden vragen en deden verslag. 

Bekijk ook de reportage Oog om Oog in Irak: